Kurtuba’daki görüşme
Makale, Fütûhât’ta anlatılan görüşmeyle başlar. İbn Rüşd’ün dostu olan baba, genç oğlunu filozofun yanına gönderir. İbn Rüşd’ün “evet”ine önce “evet”, ardından “hayır” cevabı gelir. Keşif ile ilâhî feyzin düşüncenin verdiği sonucu verip vermediği sorulduğunda, İbnü’l-Arabî iki sözü birlikte kullanır. [1]
Yazar bu diyaloğu, âlemin çokluğunu kaynağının birliğiyle ilişkilendirmenin güçlüğü üzerinden okur; evet ve hayırı varlık ile yoklukla eşleştirir.
İki bilgi yolu
Metin gözlem ve akıl yürütmeyi zevk ve keşifle karşılaştırır. İbnü’l-Arabî’nin, alıcı kalp sağlıklıysa hatanın keşfin kendisinden çok görülen sûretin yorumunda olabileceği görüşünü açıklar. Bu, onun mânevî bilgi anlayışının içindeki bir iddiadır. [2]
Bir tecrübenin anlatılması, onu yaşamamış kişiye mutlaka ikna edici bir delil sunmaz. Sembolik dil bu yüzden hem anlam taşır hem yorum sorunu doğurur. Makale, düşünen akılla bilgiyi kabul edebilen aklı da ayırır. [3–4]
Nokta ve çevre
Yazar, farklı mertebe ve feleklerden oluşan âlemin nokta ile çember çevresi arasındaki konumunu ele alır. [5] Noktayı cevher-i ferd modeliyle, çevreyi yaratılmış sûretlerin bütünüyle, dışını ise imkânsızlık ve yoklukla yorumlar.
Arapça sayfadaki şekil, Fütûhât’ın 360. babından, III. cilt s. 275’ten uyarlanmıştır. [6] Burada çizim yerine işlevi açıklanır. Yaratılışın yenilenmesi, sûretlerin her an Allah’a bağımlılığını ifade eder. [7]
Yenilenme ve süreklilik görünüşü
Makale, Kaf 50:15, Rahmân 55:29 ve Kehf 18:51 ayetlerini sürekli yenilenen yaratılış açıklamasıyla birlikte okur. Yazarın modelinde birbirini izleyen sûretler, kesintisiz varlık izlenimini oluşturur.
Altı günü altı yön olarak okuması ve zaman ile mekâna verdiği düzen, metafizik bir yeniden kurmadır; burada deneyle kanıtlanmış fizik mekanizması olarak sunulmaz. Cevher ve arazı kullanışını Eş‘arî kelâmındaki kullanımlardan da ayırır. [8]
Akıl ile kalbi ilişkilendirmek
Akıl, görünen cisimleri, özellikleri ve ilişkileri inceler. Bu yoruma göre arınmış kalp ise onların bağımlılığını ve geçiciliğini müşahede eder. Evet ve hayır böylece aynı âleme ilişkin iki bakışı dile getirir.
Son bölüm, bir modelin açıklama başarısıyla nihai metafizik doğruluğunu ayırır. Modern astronomi ve fizikle yapılan karşılaştırmalar yazarın felsefî savlarıdır; bu bilimlerin deneysel bir çürütülmesi değildir. [9]
Korunan kaynak göndermeleri
[1] Fütûhât, I, s. 153, satır 33. [2] I, s. 307, satır 12; III, s. 7, satır 21; Mâ lâ yuavvelü aleyh, Resâil İbn Arabî içinde, Dâr Sâdır, risale 16, s. 2.
[3] Fütûhât, II, s. 677, satır 1. [4] I, s. 288, satır 27. [5] I, s. 154, satır 22. [6] III, s. 275. [7] II, s. 208, satır 27. [8] I, s. 39, satır 7. [9] II, s. 670, satır 7. Bunlar yeni bir karşılaştırmalı neşir yapılmadan Arapça makaleden aktarılmıştır.