Yolculukların ardından
Makale, İbnü’l-Arabî’yi Mürsiye ve İşbîliye’den Kuzey Afrika, Hicaz, Irak, Anadolu ve Suriye’ye, oradan son ikamet yeri Şam’a kadar izler. Şehir, son büyük öğretim ve yazım döneminin ortamı olur.
Merkezdeki imge “bilinmeyen aşk”tır: henüz nesnesi tanınmayan güçlü bir sevgi. Yazar bu tecrübeyi, Şam’ın İbnü’l-Arabî’nin mânevî dünyasındaki çekiciliğiyle ilişkilendirir.
Şehir ve hafızası
Şam adı hem Dımaşk şehrini hem daha geniş bir bölgeyi ifade edebilir. Makale şehri uzun bir siyasî ve kültürel tarih içinde ele alır; Emeviyye Camii’ni ilim ve ibadet mekânı olarak tanıtır.
Kāsiyûn ve Sâlihiyye, âlimler ve mânevî şahsiyetlerle ilişkilendirilir. Peygamberlere ve kutsal yerlere dair anlatılar dinî hafızaya aittir; arkeolojik delil ve şehir kronolojisiyle aynı türden kayıtlar olarak kullanılmamalıdır.
Yerleşim ve destek
Biyografi, kadılardan oluşan Benî Zekî ailesinin desteğini vurgular. Talebeler İbnü’l-Arabî’nin evinde toplanır; bazı okumalar Emeviyye Camii’nde yapılır.
Girişte yerleşim için 620 H / 1223 verilirken başka bir yerde 621 H kullanılır. İlk ziyaret tarihi de sitenin ayrı kronoloji tablosuyla farklılık gösterir. Bu sürüm, kesin bir güzergâh üretmek yerine farklılıkları görünür tutar.
Anılan okumalar arasında el-Yakīn, el-Maksadü’l-esmâ, el-Mîm ve’l-vâv ve’n-nûn, Mefâtîhu’l-guyûb ve el-Hakk vardır. Eyyûb b. Bedr b. Mansûr el-Mukrî’nin katılımı kaydedilir.
Sevgiliyi tanımak
İbnü’l-Arabî, nesnesi bilinmeden doğan bir özlemi anlatır. Daha sonra görülen kişi veya tecelli, önceden yaşanan sevginin neye ait olduğunu açığa çıkarabilir. Makale bunu sebebi ancak sonradan anlaşılan kabz ve bast hâlleriyle ilişkilendirir.
Bir şiirde bilinmeyen sevgilinin Yaratan mı, yoksa şairin kendi türünden biri mi olduğu sorulur. Harfler ilmi, Mehdî ve Şam arasında daha sonra kurulan bağ, yazarın yorumudur; alıntılanan beyitlerde açık bir kimlik tespiti değildir.
Eserler ve son yıllar
Makale Fusûsü’l-hikem’i 627 H / 1229’a, Fütûhât’ın ilk yazımının tamamlanmasını 629 H / 1231’e yerleştirir. İkinci yazımda eklemeler, çıkarmalar ve değişiklikler yapılır. Hicrî ve miladî yıl eşleştirmeleri bu yazı ile kronoloji sayfasında farklılaşır ve ayrıca kontrol edilmelidir.
El-Muzaffer’e verilen icâzet ve büyük şiir derlemesi de ele alınır. Basılı şiir neşirlerinin eksikliğine dair sözler, kaynağın anlattığı bibliyografik duruma aittir.
Vefatı Şam’da 638 H / 1240 olarak verilir; Kāsiyûn eteğindeki Benî Zekî mezarlığına defnedilir. Yazar için Şam, mirasının önemli bir bölümünün öğretildiği, kopyalandığı ve tamamlandığı yerdir.